ەل-ارنا قولفون نۇسقاسىنا ەنۋ Еларна қолфон нұсқасына ену


ەل-ارنا قولفون نۇسقاسى | "قولفون نۇسقاسىن ءتۇسىرۋ (Android)

Кірілше
جۇكتەۋ-البومىم-البومدار-جەلى
وسى توردى ساقتايمىن! | وسى توردى باس بەت ەتەمىن!

ءبىزدىڭ بايلانىس: elarna2012@gmail.com

Үш күнгы келушылер санағыКелген адам саны (IP)Көрілген бет саны (PWs)КомпйутерҚолфон
2017-04-2650132299550 %50 %
2017-04-2748112109653 %47 %
2017-04-28220 %100 %


تىركەلىڭىزدەر كىتاپحانا قوجالار تورابى البومدار قازاقتىڭ 1001 ەرتەگىسى
ءتۇرى: قازاق ادەبيەتى گازەتى
جولدانعان ۋاقىتى: 18:00 - 2017/04/21
وسى ماقالانىڭ كىرىلشە نۇسقاسى، وسى ارانى باسىڭىز

Осы мақаланың кірілше нұсқасы, осы араны басыңыз

: PDF Download - Жұктеұ - Скачать - ءتۇسىرۋ

قۇلبەك ەرگوبەك،
فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى


ء

بىر كەزدەرى «جيزن زامەچاتەلنىح ليۋدەي» سەرياسىمەن جارىق كورەتىن عۇمىرنامالىق شىعارمالاردىڭ قاتارىندا قازاقتان شىققان تۇلعالاردىڭ، قايراتكەرلەردىڭ ومىرىنە ارنالعاندارى سيرەك ەدى. كەيىننەن اتالعان سەريا بويىنشا ماسكەۋدەگى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان قازاقتىڭ ايتۋلى ازاماتتارىنىڭ ءومىرىن زەرتتەگەن ءبىراز (شوقان، ساكەن، قانىش، ت.ب.) دەرەكتى عۇمىرنامالىق تۋىندىلار جارىق كوردى. كەشەگى  بولمىسى بولەك  ۇلت پەرزەنتتەرىنىڭ  ونەگەلى ىستەرى مەن عيبراتتى عۇمىرى  بارشامىزعا ۇلگى بولدى. ءقازىر «جيزن زامەچاتەلنىح ليۋدەي»  سەرياسى «ونەگەلى ءومىر»، «تاماشا ادامداردىڭ ءومىرى» دەگەن اتاۋمەن شىعىپ ءجۇر.  وتكەنىمىزگە ۇڭىلە وتىرىپ، ەرتەڭىمىزگە كوز تاستاساق،  بۇگىنگى جارىققا شىعىپ جاتقان شىعارمالار كەلەشەك ۇرپاققا مۇرا بولىپ قالاتىنى بەلگىلى. وسى ورايدا «تاماشا ادامداردىڭ ءومىرى» سەرياسىمەن شىققان شىعارمالار جايلى فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، ادەبيەت سىنشىسى  قۇلبەك ەرگوبەكپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.  

– بىزدە «تاماشا ادامداردىڭ ءومىرى» سە­ريا­­سىمەن كىتاپ شىعارۋ مەكتەبى قا­لىپتاستى دەپ ايتا الامىز با؟
– بۇل ءوزى كەشەگە دەيىن م.گو­ر­كي نەگىزىن قالاعان سەريا دەپ كەلدىك قوي.
شىندىعىندا، ءحىح عاسىردا پولياكوۆ سەكىلدى ادەبيەتشى قا­لىپتاعان دۇنيە بولاتىن. ءوز باسىم «جزل» سەرياسى ونىمدەرىن راريتەتتىك باسىلىم رەتىندە ال­عاشقى كىتابىنان «بي ءتاڭىرىسى» اتان­عان، «قازاق ءسسر-ى حالىق ءار­­تىسى»، ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى «گالينا ۋلانوۆاعا» (كەزدەسىپ اڭگىمەلەسكەنمىن) دەيىن­گى  ونىمدەرىن  مۇمكىندىگىنشە الىپ، تۇركىستاندا ۇيىتقى بولىپ اشقان «تۇرىك تىلدەس حا­لىق­تار كىتاپحاناسىندا» ساقتاپ كە­­لەمىن. ءوزىمدى بۇل سەريانىڭ قا­­تارداعى وقىرمانى عانا ەمەس، پروبلەمالارىن جان-جاقتى قاۋ­زاپ جازۋمەن كەلە جاتقان جاناشىرى سانايمىن.
– وعان نەندەي سەبەپ، اعا؟
– حح عاسىردىڭ 1978 جىلى جاس­­تار گازەتىندە قىزمەت ەتىپ ءجۇ­رىپ «ونەگەلى  ومىرگە كەڭ ءورىس…» // «لەنينشىل جاس»، 11 قا­زان، 1978 ج.) اتالاتىن پروبلە­ما­لىق ماقالا جازدىم. ما­قا­لادا تاپ وسى ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان ما­سەلەنى كوتەرگەن ەكەنمىن. «جزل» سەرياسى بويىنشا «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان جا­رىق  كورگەن ت.كاكىشەۆتىڭ «سا­كەن سەيفۋللين»، ي.سترەل­كوۆانىڭ «درۋگ موي، برات موي…» ء(ش.ۋا­لي­حانوۆ)، «ۆوجاكي كومسومولا» سە­كىلدى دەرەكتى، دەرەكتى عۇمىر­نا­مالىق شى­عارمالارعا شولۋ جا­ساي كەلە وسى سەريانى نەگە قا­زاقستاندا قا­لىپ­تاس­تىر­ماسقا دەگەن پىكىر ايتىلادى. قازاقتان شىققان تۇڭعىش ەلشى، «تەمىر­قازىق» جۋرنالىن شىعارعان ءنازىر تورەقۇلوۆ، «تۇر­كىستان رەسپۋب­ليكاسىن» باس­قارعان، «اق جول» گازەتىن شى­عارعان سۇل­تانبەك قوجانوۆ، عا­نيمەن جارىسا جاس­تار جە­تەك­شىسى بولىپ جالىنداپ شىققان، تيمەريازەۆ اكادەمياسىن بىتىرگەن تۇڭعىش قازاق سادىقبەك ساپاربەكوۆ سەكىلدى ءبىرسىپىرا قاي­رات­كەرلەر ەسىمى اتالادى. وزبەك­ستان­­دا اتى اتالعان ادامدار جايىن­­دا ماقا­لالار، ءتىپتى كى­تاپ­تار جارىق كورگەن، ءبىز نەگە ولاردىڭ اتىن اتاۋعا قورقامىز دەپ تە جىبە­رىپپىز. ولاردىڭ ءالى اقتالماعان كەزى. شاماسى اكەدەي ءازىز بەيسەكەڭ – بەيسەمباي كەن­جەبايۇلىمەن، دوكۋمەنتاليست جازۋشى جۇسىپبەك ارىستانوۆپەن ءجيى اڭگىمەلەسۋدىڭ اسەرى، اي­تەۋىر قازاقستاندا اتىن اتاۋعا بول­مايتىن، ءالى تولىق اقتالىپ جەت­پەگەن اياۋلى ادامدار، ايتىل­ماي جابىق جاتقان تۇلعالار جايىندا ءوزىڭ ايتقان ء«جزل»-دىڭ قازاقشا سەرياسىن اشىپ نەگە دە­رەكتى، دەرەكتى عۇمىرنامالىق كى­تاپتار شىعارمايمىز؟ نەگە دە­رەكتى ادەبيەت سالاسىنا ما­مان­­دانبايمىز؟ الدىمەن قا­زاق­­شا جازىپ باستىرساق، كەيىن ماسكەۋدەن «جزل» سەرياسىمەن شىعارماسپىز با دە­گەن ساۋالدار تاستاپپىن ورتاعا. ءتيىستى ورىنداردان «مىناۋىڭ نە، قاراعىم-اۋ؟» – دەگەن ەسكەرتۋ ەستىدىك. ۇلتتىق ماسەلە كوتەر­سەڭ باسىڭ­نان سيپاي قويمايتىن كەز عوي ول.
ءسال كەيىندەۋ قازاق ادەبيەتى دە­رەكتى، دەرەكتى عۇمىرنامالىق شىعارمالارعا بەتبۇرىس جاسادى. الگى اتى اتالعان شىعارمالار قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ جارىق كوردى. جاڭادان وسى ارنادا دەرەك­تى دۇنيەلەر تۋا باستادى. دەيىن جازىلعانى بار، كەيىن تۋ­عانى بار، دەرەكتى، دەرەكتى عۇ­مىر­نامالىق ادەبيەت ءورىس الا باس­تاعان سوڭ «ونەگەلى ءومىردىڭ» ءورى­سى قانداي؟» («قازاق ادەبيەتى»، №33 (1851)، 15 تامىز، 1986 ج.) «عۇ­مىرنامالىق پروزا جانە كەيىپ­كەر پاراساتى» («جۇلدىز»، №1، 1989 ج.)، «ەستەلىك – رۋحاني ەس­كەرتكىش» «قازاقستان كوممۋ­ني­سى»، №1، 1991 ج.، «ەرتەڭگە باس­تاي­تىن جول…» («قازاق ادە­بيە­تى»، №4 (2234)، 24 قاڭتار، 1992 ج. ء«بىر كىتاپ جانە بىرەگەي سەريا…» («قازاق ادەبيەتى»، 1994)، «جال­عا­سىن كۇتەر جاقسى ءىس» اتاپ بۇل سا­لانىڭ ماسەلەسىن سىرتقى جانر­لىق جۇيەمەن شەكتەلمەي، ىشكى قۇنارى، كەيىپكەر جانىن اشۋ ماسەلەسىنە دەيىن بارىپ، تالداپ اڭگىمە ەتتىك. كوڭىلىمىز تول­عاننان، تولماعان ءسات كوبىرەك قاۋ­زالدى. سىن كوبىرەك ايتىلدى. ويتكەنى، سەريا ءالى قازاق ادە­بيەتىندە قالىپتاسىپ جەتپەگەن بولاتىن. كەيىن باسپاگەر جا­رىلقاسىن نۇسقابايۇلى ءوزى باسقارىپ وتىرعان باسپادان ەستەلىكتەردى ارنايى سەرياعا اينالدىرىپ، ءبىرسىپىرا كىتاپ شىعاردى. ءوزىمىز ايتىپ وتىرعان «جزل» ونىمدەرىنىڭ  ءبىرسىپىراسى ەستەلىكتەر عوي. جارىلقاسىن نۇس­قابايۇلىنىڭ بۇل باسپا­گەر­لىك ارەكەتى قۇپ جاراسىپ، سەريانى نىعايتا ءتۇستى. ءتىپتى، جارىق دۇ­نيەدەن ەرتەرەك كوشىپ، با­قي­لىققا اتتانعان، ءوزى عانا ەمەس، كوز­كورگەندەر قاتارى دا سەلدىرەپ قالعان ادەبيەت قالامگەرلەرى، قو­عام قايراتكەرلەرىن دە ىجدا­عاتتىلىقپەن ء«تىرىلتتى». باستاۋ سا­تىندەگى ەكپىنىنە قاراپ ەستەلىك­تەر سەرياسى ورىس ادەبيەتىندەگى ەكى اينالىممەن جارىق كورگەن «ليتەراتۋرنىە مەمۋارى» سەريا­سى سەكىلدى جوندەم جۇيە تۇزەر دە­گەن ويدا بولعان ەدىك. وكىنىشى، سوڭ­عى كەزدە بۇل سەريا بويىنشا كى­تاپ شىعارۋ توقتاپ قالدى. بۇل دۇ­رىس ەمەس. نۇرماحان وراز­بەكوۆ «عيبراتتى عۇمىر» اتاپ «قا­زاقستان» باسپاسىنان سەريا جا­ساق­تاپ «شوقان ءۋاليحانوۆ» (ج.بەيسەنبايۇلى)، ء«نازىر تو­رە­قۇلوۆ» (ت.مانسۇروۆ)، «سۇل­تانبەك قوجانوۆ» (ب.قوي­شى­باي­ۇلى)، «تولەگەن تاجىباەۆ» (م.اسىلبەكوۆ)، «رايىمبەك سەيت­مەت» ء(ا.سىعاي) سەكىلدى ءبىر­سىپىرا كىتاپ شىعارىپ، سەريا­نىڭ بۇعاناسىن عانا بەكىتىپ قويعان جوق، ىرگەسىن دە كەڭەيتتى. وكىنىشى، تاۋ وزەنىندەي ارقىراپ، سارقىراپ باستالعان بۇل سەريا دا سوڭعى كەزدە اقاباداي سيىر­قۇي­ىمشاقتانىپ بارىپ سارقىلىپ توقتادى. ادەبيەتسۇيەرمەن رەكتور عالىمقايىر مۇتانوۆ قازۇمۋ باسپاحاناسىنان «ونە­گەلى ءومىر» سەرياسىن جاساقتاپ ەلۋگە تارتا دەرەكتى، دەرەكتى عۇ­مىر­­نا­ما­لىق كىتاپ شىعاردى. سەريا­نىڭ بۇرىنعى تالپىنىس­تارى باقيلىققا كوشكەن ءىرى تۇلعالار ومىرىنە ارنالسا، ۋنيۆەرسيتەت ءوزىنىڭ كوزى ءتىرى داڭقتى تۇلەكتەرى جايىندا دا اپ-ادەمى دەرەكتى دۇ­نيەلەردى قالىپتاپ كەلەدى. سە­­ريانىڭ 25 كىتابىن جيىپ الىپ «تاعدىرلار تول­عامى» («اقي­قات»، 31 ءساۋىر، 2014 ج.) اتاپ جۋر­نال بەتىندە ارنايى تالداپ سويلەگەنىم دە بار. باسپا­گەرلەردى كەزىندەگى پارتوكراتتار ءومىرىن قاۋزاۋ مەن جالعان بەدەل قۋالاپ كىتاپ شىعارۋدان ساقتان­دىردىم. عۇمىرنامالىق كىتاپ بۇگىن بار دا، ەرتەڭ جوق – مەملە­كەتتىك قىز­مەت­كەرگە ەمەس، قازاق حالقى­نىڭ ماڭگىلىك پەرزەنت­تەرىنە ارنالۋى ءجون!
ءبىر قاراعاندا، ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان «جزل» قازاق ادە­بيە­تىن­دە قالىپتاستى دەۋگە دە بولادى وسىمەن. وكىنىپ ايتارىمىز – ءبىزدىڭ باسپاگەرلىك ىسىمىزدە بەل­گىلى ءبىر جۇيە بولا بەرمەيدى. سو­دان دا جاقسى باستالعان ءىس ءسات­تى ساباقتالماي، بەلگىلى ءبىر مە­جەگە جەتەر-جەتپەستە اياقسىپ قا­لا بەرەدى. بۇل باسپاگەرلىك ما­دەنيەتتىڭ تومەندىگى. مي­نيستر­لىكتە باسپاگەرلىك ساياساتتىڭ دۇرىس جۇرمەي وتىرعانىن كور­سە­تەتىن ءجايت. ءبىراق وعان قارا­ماس­تان قازاق قالامگەرلەرى ەلى­مىز­گە ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعالار جا­يىن­دا  دەرەكتى، دەرەكتى عۇ­مىر­­نا­مالىق كىتاپتى تىنباي جازىپ جاتىر، جازىلعان ەڭبەك ارنايى سەريا قۇراماسا دا، ءتۇرلى باسپادان كىتاپ بولىپ توقتاۋسىز جا­رىق كورىپ جاتىر. سوڭعى كەز­دەرى جارىق كورگەن ءبىر جاقسى عۇمىر­نامالىق دۇنيە دەپ سۇل­تان حان اققۇلۇلىنىڭ شىمكەنت­تە با­سىلعان ء«اليحان بوكەيحان» اتا­لاتىن ەكى كىتاپتان تۇراتىن ەڭ­بەگىن اتار ەدىم.
سوڭعى كەزدە دەپ قالدىق پا؟ كەيىن­گى جىلدارى موسكۆاداعى «مو­لودايا گۆارديا» باسپاسىنان م.سارسەكەنىڭ «قانىش سات­باەۆ»، «ەۆنەي بۋكەتوۆ»، ە.سى­دى­قوۆتىڭ «شاكارىم»،  ج.بەي­سەنبايۇلىنىڭ «شوقان ءۋا­­­ليحانوۆ» اتالاتىن قاي جاعىنان الىپ قاراساڭ دا، با­رىنشا لايىقتى عۇمىر­نا­ما­لىق شىعارمالارى جارىق كوردى. كەڭ تارالىمدى جاريالانىمدى قازاق ادەبيەتىنىڭ ۇلكەن تابىسى دەپ قارايمىن. سول سياقتى، سە­ريا­نىڭ دا ابىرويىن كوتەرە­تىن ەڭبەكتەر دەپ بىلەمىن.
«ونەگەلى ءومىر» سەرياسىنىڭ ءورىس الۋىنا وراي، وسى سالانىڭ وز­بەك، قاراقالپاق، تاتار، باش­قۇرت ادەبيەتتەرىندەگى ءورىسىن باي­قاستاپ «توپديمۋ يۋقوتما­ديم» (تاپتىم، الايدا جوعالت­پا­دىم) («ەگەمەن قازاقستان»)، «ادام بەكەرگە جاسامايدى» («انا ءتىلى»، №49 (1150)، 2012 ج.) سە­كىلدى ما­قالالار جاريالادىم.
دەمەك، «جزل» سەرياسىن ورىس باسپالارىنان باستاپ، تۇ­رىك تىلدەرىندەگى، قازاق تىلىندەگى ءورىس، وركەنىن باقىلاپ، قاداعا­لاپ، ماقالا جازىپ، ءتىپتى تۇتاس كى­تاپتا («بايانعۇمىر»، 1992 ج.) تال­­داپ كەلە جاتقان جايىم بار. تۇل­­عالارعا تاعزىم سيپاتىندا جا­رىق كورىپ كەلە جاتقان ەڭ­بەك­تەر لەگى قۋاندىرادى. ء«وز ۇلىن، ءوز ەرلەرىن ەسكەرمەسە، ەل تەگى قايدان الماق كەمەڭگەردى!؟» دەپ ءىلياس جانسۇگىروۆ ايتقانداي، ءوز كەمەلىمىزدى كەمەڭگەر تۇتىپ ات­قارىلىپ جۇرگەن ءىسىمىز كىسى سۇي­سىنەرلىك. دەي تۇرساق تا، وسى دە­رەكتى، دەرەكتى عۇمىرنامالىق كى­تاپ ونىمدەرىن شاشىراتپاي مي­نيسترلىك ءبىر باسپاعا بايلاپ بەر­سە، ءتىپتى عانيبەت بولار ەدى-اۋ دەپ ويلايمىن.
– ادام بولمىسىن اشۋ، ىشكى جان دۇنيەسىن زەرتتەۋ، ونىڭ ەرەك­شەلىگىن تانۋ وڭاي شارۋا ەمەس قوي. ءبىز سول تۇلعالاردىڭ، قايراتكەر­لەردىڭ جاراتىلىسىن قانشا­لىقتى اشا الدىق؟
– ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان «جزل» الەم­دىك سەريا. راس، سوۆەتتىك كە­زەڭدە جارىق كورگەن كىتاپ­تا­رىن­دا تۋىندىگەرلەر كەيبىر قاي­راتكەرلەرگە كەڭەستىك كەزەڭ ول­شەمىمەن قارادى. سودان دا سە­ريانىڭ ءبىراز ءونىمى رەۆوليۋتسيونەرلەر ومىرىنە ارنالدى. ايتالىق، رايسا وستروۆسكايا «نيكولاي وستروۆسكي» اتالاتىن كىتاپ جازدى. رادي فيش «نازىم حيكمەت» تۋرالى كىتاپ جاز­دى. ءبىرى ەستەلىك، كەلەسىسى كۇن­دەلىك ارالاس تولعام. جالپى، «جزل» ونىمدەرى مەمۋار، عۇمىر­نا­مالىق وچەرك، ەستەلىك، كۇن­دە­لىك، ەپيستولياريا سەكىلدى بولىپ كەلەدى. ماسەلە قانداي فورماتتا جا­زىلعانىندا ەمەس، قالاي جا­زىل­عانىندا، ارينە. عابەڭ جا­رىق­تىق، مۇسىرەپوۆ، ايتار ەدى: «شىعارمانىڭ اتىن «ازىرەت ءالى» اتاساڭ دا، كەيىپكەرىڭنىڭ جانىنا ۇڭىلە الماساڭ، جازۋ­شى­لىق شەبەرلىك تانىتا ال­ما­ساڭ ءبارى بەكەر…»، – دەپ. عابەڭ ايت­قانداي، كەيىپكەر جانىنا ءۇڭىلۋ – جالپى «جزل» ونىمدەرىن­دە ازداۋ، ءبىزدىڭ اۆتورلاردا ءتىپتى جاداۋلاۋ دەپ ويلايمىن. بالكىم، سوندىقتان دا شىعار، كەزىندە «عۇمىرنامالىق پروزا جانە كەيىپكەر پاراساتى» («جۇلدىز»، №1، 1989 ج)، «ەستەلىك – رۋحاني ەسكەرتكىش»، «قازاقستان كوم­مۋنيسى»، №1، 1991 ج.،) اتاپ ماقا­لا جازعانمىن. كەيىپكەر جانىنا تەرەڭ بويلاماساڭ – ادەبيەت جوق. مەيلى ول دەرەكتى، دەرەكتى عۇمىرنامالىق ادەبيەت بولسىن، مەيلى ول تازا كوركەم تۋىندى بولسىن، ءبارى ءبىر ولشەم – جان-جاقتى تۇلعالانعان وبراز بولۋى كەرەك. وبراز بولۋى ءۇشىن – كەيىپكەرىڭنىڭ سىرت تۇلعاسىن ەمەس، ىشكى جان-دۇنيەسىن بەرە ءبىلۋىڭ كەرەك. كەيىپكەر ادام. ادام­نىڭ جان دۇنيەسى ادامي اڭساردان، ارماننان، اداسۋلاردان، ىشكى قايشىلىقتاردان، سو­دان تۋىندايتىن كۇيزەلىستەن تۇ­رادى. دەرەكتى، دەرەكتى عۇمىر­نامالىق ادەبيەتتە دە بەتكە الا­رىڭ وسى بولۋعا كەرەك. تاماشا جازۋشى يرۆينگ ستوۋننىڭ ۆان گوگ، د.لوندون، ميكەلاندجەلو، چ.دارۆين، يۋ.دەبس تۋرالى شىعارمالارىنىڭ الەمدىك كلاسسيكا سانالاتىنى، اندرە مورۋانىڭ بالزاك، ديۋما، گيۋگو تۋرالى عۇمىرناماسىنىڭ وقى­لا­تىنى جازۋشى-كەيىپكەرلەرى­نىڭ جانىنا ۇڭىلە بىلۋشىلىك. سمير­نوۆتىڭ «برەست قامالى» قا­راپايىم جازباسىنىڭ جاۋىن­گەر جانىنا ۇڭىلە الۋىمەن ەرەكشە، د.ن.گرانيننىڭ «وبراتنىي بيلەت»، «زۋبر»، «كلاۆديا ۆيلور» سەكىلدى دەرەكتى شىعار­ما­لارى نازىك پسيحولوگيزمىمەن بولەك تۇرادى، ۆ.شكلوۆسكيدىڭ «لەۆ تولستوي» عۇمىرنا­ما­سىن­دا­عى ويشىلدىعى، ي.اندروني­كوۆ­تىڭ «لەرمونتوۆ: پويسكي ي نا­حودكي» اتالاتىن عۇمىرنا­ما­سىن­داعى دەرەك تاپقىشتىق كى­سى­نى باۋرايدى. ايتا بەرسە الدىمىزدا ۇلگى كوپ-اق. كوبى سونىڭ كەيىپ­كەر جانىنا ۇڭىلە بىلۋ­شى­لىكتەن باستاۋ الادى. ارحيۆتىك دە­رەكتىڭ دالەلدى بولۋى، وي­شىلدىق قاراپايىم جانر تۋىن­دىلارىنىڭ ءارۋاعىن اسپانداتىپ جىبەرەدى ەمەس پە؟! ولگا كو­ۆاليكتىڭ «گالينا ۋلانوۆا» اتالاتىن شىعارماسىندا بالەت جولىنا تۇسكەن جاس ارۋدىڭ پەرزەنت كورۋ، ۇرپاق ءسۇيۋ الدە بيدەن باقىت تابۋ جولايىرىعىنداعى قينالىسى مەنى باۋرادى. وتان سو­عىسى جىلدارى الماتىعا ىعى­سىپ كەلىپ، ءبىرسىپىرا ۋاقىت تۇ­راتىن «بي قۇدىرەتتىڭ» ۇلتى­مىزعا، قازاق ونەرىنە قاتىستى ساتتەرى دە كوڭىلىڭدى قۇرسان ەتە­دى. ولگا كوۆاليكتىڭ كىتابى گا­­لينا سەرگەەۆنا تۋرالى جال­عىز شىعارما ەمەس. بۇرىن امە­ريكالىق فوتوجۋرناليست البەرت كانن «ۋلانوۆامەن وتكەن كۇن­دەرىم» اتالاتىن كىتاپ جاز­عان بولاتىن. حح عاسىردىڭ سەك­سەنىنشى جىلدارى اكادەميالىق مەملەكەتتىك ۇلكەن تەاتر (گابت) گاسترولدىك ساپارمەن الماتىعا كەلگەندە گالينا سەرگەەۆنامەن سۇحباتتاسۋ ءۇشىن جۋرناليست را­يىندا دايىندالۋ پروتسەسىندە ولار­دىڭ بىرسىپىراسىمەن وقىپ تا­نىسقانمىن. بۇرىنىراق «جيزن ۆ يسكۋسستۆە» سەرياسىمەن ارنايى دەرەكتى كىتاپ جا­زىلعان. ۆيكتور شكلوۆسكيدىڭ الگى سەريامەن جارىق كورگەن «سەرگەي ەيزەنششتەين» اتالاتىن عۇمىرنامالىق شىعارما­سىندا دا قازاق حالقىنا دەگەن قۇر­مەت بايقالادى. تسگالي-دە (ورتالىق مەملەكەتتىك ادەبيەت جانە ونەر ءارحيۆى) ۆيكتور بوريسوۆيچ شكلوۆسكيدىڭ جەكە ار­حيۆتىك قورىندا جۇمىس ىستەگەن­مىن. ولار جايىندا «قازاق ادە­بيەتى» گازەتىندە «موگي­كان­نىڭ سوڭعى جۇراعاتى…» اتاپ ما­قالا جازعانمىن.
– «جيزن ۆ يسكۋسستۆە» سەرياسى تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز…
– «جزل»-مەن تابيعاتتاس تا­ما­شا سەريا. ول دا دەرەكتى، دە­رەك­تى عۇمىرنامالىق ەڭبەكتەر سەرياسى. ايىرماشىلىعى – بۇل سەريا ونەر ادامدارى تاع­دىرىنا ارنالادى. «جزل» سەرياسىنان ءبىزدىڭ ءبىرسىپىرا قالامگەر­لەرى­مىز ۇلت تۇلعالارىن كوتەرىپ دە­رەكتى، دەرەكتى عۇمىر­نامالىق كىتاپتار شىعارعانى جۇ­بانىش. الايدا، «ونەردەگى ومىر­لەر» سەرياسى بويىنشا دە­رەكتى، دەرەكتى عۇمىرنامالىق ەڭ­بەك شىعارا الماي جۇرگەنىمىز كەم­شىلىك. جازۋشى سارا لا­تيە­ۆانىڭ ونەردەگى «چۋدومىز» (ع.مۇسىرەپوۆ) – كۇلاش باي­سەيى­توۆا تاعدىرىنان جازىلعان «بۇلبۇل» اتالاتىن تۋىندىسى، زاكىر اساباەۆتىڭ ەرمەك سەركەباەۆ تاعدىرىنان جازىلعان «ماەسترو» اتالاتىن كىتاپتارىن اۋدارىپ ۇسىنسا، كوزىن تاۋىپ الگى سەريادان شىعارسا دەپ ارماندايمىن.
– بۇل باعىتتا بۇرىن تالپىنىس جاسالماعان با؟
– «ونەر» باسپاسى اشىلعان جىل­دارى ش.جيەنقۇلوۆا، ق.بايسەيىتوۆ، ق.بادىروۆ، ە.ومىرزاقوۆ، ب.ري­موۆا، ا.توق­پانوۆتىڭ ەس­تەلىك كىتاپتارى جارىق كوردى. ر.نۇرعاليەۆتىڭ ج.شانين تۋرالى، ت.جۇرت­بايدىڭ ق.قۋا­نىش­پاەۆ جايىندا جازعان عۇمىر­نا­ماسى، م.تولەباەۆ، س.قو­­­جامقۇلوۆ وزگە دە ايتۋلى دارىندار جايىن­دا ۇيىمداس­تىرىلعان ەستەلىك كىتاپتارى كەزىندەگى جاقسى باس­تاما بولاتىن. اياقسىپ كەتكەنى وكىندىرەدى.
– بىزدە «تاماشا ادامداردىڭ ءومىرى» سەرياسىمەن كىتاپ شىعارۋ جولىندا ۇلكەن تالپىنىستار جا­ساپ، بۇكىل عۇمىرىن ارناۋعا دايار ادامدار از سەكىلدى. وسىنىڭ سە­بە­بى نەدە؟
– جوق دەمەيىك. بار. بار دۇ­نيە­­مىزدى عۇمىرنامالىق ادەبيەت سە­رياسىنا اينالدىرا الماي وتىر­ساق ول باسپاگەرلىك مادە­نيە­ت­تىڭ تومەندىگى. كىتاپ شى­عارۋ­­دى جوسپارلاي بىلمەيمىز. «ونەر­­دەگى ومىرگە» كەلەتىن بول­ساق، كەزىندە وزبەكالى جانىبەك «قا­زاقتىڭ ۇلتتىق كيىمى» تۋرالى كىتاپ جاسادى. سلايدتارىن ال­مانيادا جاساتۋ كەرەك بولدى. باسپا قينالدى. باسپا قينالعان سوڭ اۆتور قينالدى. كىتاپ كوپ كەدەرگىمەن ءبىرسىپىرا جىلدارعا كەشەۋىلدەپ جاداپ-جۇدەپ جارىق كوردى. و.جانىبەكتەي قايراتكەر ەتنولوگتىڭ ونەر جايلى كىتابى ءابىرجىپ، جاداپ-جۇدەپ جارىق كورۋى­نىڭ وزىنەن-اق ءبىرسىپىرا سىر­دى اڭعارۋعا بولادى. سەريا ونىم­دەرى تاريحي سۋرەتتەرمەن بە­زەن­دىرىلۋگە ءتيىستى. ول قىمبات. مينيسترلىك سەريانىڭ ماڭىز­دى­لىعىن ەمەس، الدىمەن قىم­باتقا تۇسەرىن ويلايدى دا كەيىنگە شەگەرە بەرەدى.
ايتپەسە، «ونەر» باسپاسى «ونەر­دىڭ ىقشام تاريحى» اتاپ، الەمدىك ونەر تاريحىن، سۋرەت­شى­لەردىڭ كوركەم البومدارىن شى­عارا باستاعان ەدى. تاۋەلسىزدىك الۋمەن ول دا توقتادى.
مۇحتار قۇل-مۇحاممەد رايىم­بەك سەيتمەتوۆ، ءسابيت وراز­باەۆ سىن­دى تار­لان­دارى­مىزدىڭ عۇمىرناماسىن سەرياعا اينالدىرىپ كىتاپ ەتىپ جاريالادى. ساپالى دۇنيە بولاتىن. بۇ­گىندە ول سەريا دا كوزگە تۇسە بەر­­مەي­دى…
قىسقاسى، ءبىز قانداي دا سەريانى ۇلت تاريحىنا، ۇلت تاعدى­رى­نا ساباقتاستىرا وتىرىپ جۇيە­­لى جوسپارلاۋدى، ءۇزىپ-جۇل­قىماي جۇيەلى جارىققا شى­عارۋ­دى ويلاۋىمىز كەرەك. بار ما­سە­لەنى بۇگىنمەن شەكتەپ، باس­پا­گەرلىك قىزمەتىمىزدى بۇگىن ات ۇستىندە جۇر­گەن ازاماتتاردى دارىپتەۋگە عانا ارناساق، تاۋەلسىزدىككە تار كەزەڭنەن تارىعىپ شىققان، زارىعىپ جەتكەن ۇلتىمىزدىڭ تاريحىن ۇمىتقانىمىز، وندا ەرتەڭگى ۇرپاق ءۇشىن، ەلىمىزدىڭ، مەم­لەكەتىمىزدىڭ ەرتەڭىن كەمەل­دەندىرۋگە جۇمىس ىستەمەگەن بولىپ شىعامىز.
– ادام تاعدىرىن اشۋدا، شىن­­دىقپەن بەتپە-بەت كەلۋدە ۇلت­تىق مەنتاليتەتىمىزدىڭ تيگىزەر اسەرى قانداي؟ ال وسى ماسەلەگە باس­قا ۇلتتار قالاي قارايدى؟ ما­­سەلەن، ورىس حالقى بۇعان وتە سە­­زى­متالدىقپەن، شىن­شىلدىق­پەن، ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن سەكىلدى. بۇگىندە قازاق عۇ­مىرنامالىق شىعارمالارى كەمەلىنە كەلگەن ۋاقىت دەسەك تە، ءالى دە اراجىگىن اجىراتاتىن ما­سەلەلەر از ەمەس سياقتى. وسى تۋ­را­لى پىكىرىڭىز قانداي؟
­– اڭگىمەمىز سەريالىق ەڭ­بەك­تەرگە قاراي ويىسقان سەكىلدى. ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان «جزل»-دا «جيزن ۆ يسكۋسستۆە»، «ليتەراتۋرنىە پامياتنيكي»، «ليتەراتۋرنىە مەمۋارى»، «مسپ»، ت.ب. تولىپ جاتقان سەريالىق ەڭبەك­تەر جۇيەسى بار ورىس ادەبيەتىندە. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە بولعان، بۇگىن دە بار. جالعاسىپ جۇيەلى تۇردە شىعىپ كەلەدى. ءارقايسى­سى­نىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. ءبىرىن-بىرى قايتالاي قويمايدى. سونىڭ دەنى ەستەلىك، ەسسە، ەپيستولياريا، كۇندەلىك دەگەندەي مەمۋارلىق ادەبيەتتىڭ ىشكى جانرلارىنان تۇرادى. عۇمىرناماڭىز دا سول! مەمۋاردان تامىر تارتادى. مەمۋار – شىنشىل بولۋى كەرەك. قازاق ادەبيەتىندەگى مەمۋار ساياسات سوعىپ كەتەدى. سودان دا اۆتور­دىق اقيقات سوزىنەن گورى زاماناعا «كۇيلەۋى» باسىم شىعىپ، شىعار­مانىڭ ءباسىن تۇسىرەدى. ەستەلىك – رۋحاني ەسكەرتكىش. اڭگىمە جوق. ادەمى انىقتاما. الايدا، ەس­تەلىك ايتۋ ءۇشىن (جازۋ ءۇشىن) – كىسىلىك مادەنيەت، ادەبي ادەپ كە­رەك. ادەتتە ءبىز وزگە (تۇلعا) تۋرا­لى ايتا باستاپ، ءوز جايىمىز­دى كۇيتتەپ كەتەمىز. ايتپەسە، كەيىپ­كەرىمىزگە شاڭ جۋىتپايمىز. ادامي كەمشىلىگىن كورمەي­مىز، كورگىمىز كەلمەيدى. سودان دا قولدان قۇداي جاسايمىز. جالپى، كەمشىلىكسىز جۇمىر باستى پەندە بولماق ەمەس ء(بىر قۇداي­دان وزگە). كەيىپكەرىڭىز ءوز زامانىنا ءتان كەمشىلىكتەرىمەن كور­كەم. ونسىز ادەبيەتتەگى ء«بى­رىڭ­عاي تەورياعا» ۇرىنامىز دا شى­عا­مىز. جازۋشى شەبەرلىگى دەگە­ن­ى­مىز نە؟ كەرەكتى جەرىندە كەمشى­لىك­تى كەيىپكەردى كوركەم وبرازعا اينالدىرۋ جولىندا قالاۋىن تاۋىپ قالاي ءبىلۋى. ءباحتيننىڭ كەز كەلگەن جازۋشى ءوزى ءومىر سۇر­گەن قوعامنىڭ تۇتقىنى. ونى «تۇت­قىننان» ادەبيەتشى شى­عارا­دى دەۋىندە ۇلكەن ءمان بار. «ل.م.» سەرياسى بويىنشا ءحۇىىى، ءحىح، حح عاسىر تۇلعالارىنىڭ مەمۋارلىق ادەبيەتى تۇگەلگە جۋىق جارىق كوردى. ا.س.پۋ­ش­­كيننىڭ اسىرە قىز­با­لىعى، ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ قۇمار­پازدىعى، ي.س. تۋرگەنەۆتىڭ بي­كەشتەرگە كەلگەندە «السىزدىگى» (ل.ن.تولستويمەن اراسى)، «اقىن بولۋ ءوز ەركىڭ، ازامات بولۋ مىندەتىڭ!» دەيتىن نەكراسوۆتىڭ پاتشاعا جاعىنىپ حالىقتى قىرعىنعا ۇشىراتاتىنى (ك.چۋ­كوۆسكي «پوەت ي پالاچ»)، باسپاحاناسىن يەمدەنىپ الۋ ءۇشىن عانا ەرىنەن اجىراتىپ پاناەۆاعا ۇيلەنەتىنى، كارتا قۇمارپاز­دىعىن سول سەريانىڭ ەستەلىك ادە­بيەتىنەن وقىپ بىلدىك. ءبىراق ۇلى تۇلعالارعا دەگەن ءبىزدىڭ ىقى­لاسىمىز سۋىعان جوق. ۆە­رەساەۆتىڭ پۋشكين، گوگول تۋرالى، سەرگەەۆ-تسەنسكيدىڭ پۋش­كين تۋرالى شىعارمالارى ۇلى كەيىپكەرلەرىنىڭ «پەن­دە­شىلىگىن» كوبىرەك قاۋزايتىن
تۋىندىلار. ءبىراق ودان ۇلى جازۋ­شىلارعا ءتۇسىپ جاتقان كولەڭكە تاعى جوق.
ولاي بولسا، بۇگىنگى اڭگىمەگە تامىزىق بولعان دەرەكتى، دەرەكتى عۇمىرنامالىق ادەبيەتتە ۇلى تۇلعالاردىڭ وبرازىن جاساۋ جولىندا ولاردى ومىردە بولعان، باسىنان وتكەن كەمشىلىكتەردى جاسىرىپ جابۋ ەمەس، اسقان شىن­شىلدىقپەن ايتا وتىرىپ، اسا شەبەرلىكپەن تۇلعالاۋ شارت ەكەن. سوندا ءھام ومىردەگى شىن­دىق­قا، ءھام كوركەمدىك شىن­دىققا جەتەدى ەكەنبىز.
بۇگىنگى تاڭدا كوركەم ادەبيەت باع­دارىنان اداسىپ تۇرعان، ونىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ، با­عىت بەرەتىن ەستەتيكالىق ول­شەم تارازى باسىن باسپاي تۇرعان شاقتا وقىلمايتىن ادەبيەت جايىندا اڭگىمەنى ازايتىپ، وقىلىمدى ادەبيەت جاساۋ­دىڭ امالىنا كوشۋىمىز كەرەك. جاسىرماي-جاپپاي اشىعىن ايت­ساق، دەرەكتى، دەرەكتى عۇمىر­نامالىق ادەبيەت بۇگىنگى تاڭدا اناعۇرلىم كوبىرەك وقىلادى. تەك تالاپتى تومەندەتپەي، تال­عامدى ۇشتاي جازا بىلەيىك! ال جالپى شىنايى ادەبيەت جاساۋ – پاراسات ءىسى، كوركەم ادەبيەت پە، دە­رەكتى، دەرەكتى عۇمىرنامالىق ادە­بيەت پە، اق-قاراسىن اجىراتىپ تالداۋ ءسوز ايتۋ – پارىز بول­ماق!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اڭگىمەلەسكەن گۇلىم نۇرلانقىزى.


كەلۋ قاينارى: http://www.elarna.com/koru.php?tur=15&id=756723

پىكىرلەر:


جازعان لەبىزىڭىز300 ارىپتەن اسپاسىن!
ادام نەمەسە ۋيروس ەكەندىگىڭىزدى تۇراقتاندىرۋ سۇراعى، كاتەكشەگە ءجۇز دەپ سيفىرمەن جازىڭىز، راحىمەت!

ەڭ جاڭا ماقالالار


جواو ماتوس: پورتۋگاليا 2 مينوت
قوعام ورنىقتىلىعى مەن ب 2 مينوت
اتىراۋدا ۇرىلار قىلمىس 12 مينوت
قىراۋلى قىس -ءتاڭىرتاۋ 12 مينوت
سەمەيدەگى رادياتسيالىق 22 مينوت
الەكساندر كوپەيكين: جەڭ 1 ساعات
دانەكەرلىك رولىمىزدى سا 1 ساعات
"اكىمدىكتىڭ قىزمەتكەرى" 1 ساعات
سىرداريا وزەنىندە سۋ تا 1 ساعات
التاي مالشىلارى كوكتەۋل 1 ساعات
وڭتۇستىك امەريكانىڭ چەم 1 ساعات
وڭدەۋمەن اينالىساتىندار 1 ساعات
قىزىلوردا وبلىسىنا سۋ ت 1 ساعات
قوستاناي وبلىسىندا ەگىس 1 ساعات
ساتىلى اتىزدىق -ءتاڭىرت 1 ساعات
سەنات دەپۋتاتتارىنىڭ سا 1 ساعات
نۋنو دياس: مەنىڭ قالاۋى 1 ساعات
شينجياڭ حابارلارى 20170 1 ساعات
جامبىلدىق جاستار جىلىجا 1 ساعات
كوتەمە قىستاعىنىڭ كوكتە 1 ساعات
عارىشكەرلەر كۇنى - اشىق 1 ساعات
مەملەكەت باسشىسى جۇمىس 1 ساعات
استانادا ماماندىقتى تەگ 1 ساعات
«حالىق قاۋىپسىزدىگىن قا 1 ساعات
سال اۋرۋىنا شالدىققان ق 1 ساعات
كاكا: ويىن تاعدىرىن ماي 2 ساعات
ءبىرىنشى توقساندا بيڭتۋ 2 ساعات
كوشەگە شىققاندا ابايلاڭ 2 ساعات
ەلوردادان سقو-عا گۋماني 2 ساعات
كەلبەت - ساۋلەتشى، پرو 2 ساعات